Làng gốm Lái Thiêu: Nơi lưu giữ linh hồn gốm sứ Nam Bộ xưa

Làng gốm Lái Thiêu: Nơi lưu giữ linh hồn gốm sứ Nam Bộ xưa

Làng gốm Lái Thiêu ở đường Bình Nhâm 83, phường Lái Thiêu, thành phố Thuận An, Bình Dương là một làng nghề truyền thống lâu đời của Nam Bộ. Hơn 150 năm qua, nơi đây duy trì nghề làm gốm thủ công, tạo ra đồ gia dụng, vật dụng sân vườn, sản phẩm thờ tự và những tác phẩm đắp nổi mang dấu ấn văn hóa bản địa.

Lái Thiêu được xem là một trong ba trung tâm gốm nổi tiếng của Nam Bộ, hình thành từ dòng người Hoa di cư mang theo kỹ thuật làm gốm đến vùng đất Bình Dương, góp phần tạo nên lịch sử gốm Bình Dương. Ban đầu, sản phẩm chủ yếu phục vụ nhu cầu sinh hoạt của cộng đồng người Hoa. Từ đầu thế kỷ XX, gốm Lái Thiêu dần Việt hóa, tiếp nhận họa tiết, kiểu dáng và tập quán sử dụng của cư dân Nam Bộ.

Sự phát triển mạnh của làng nghề diễn ra trong khoảng những năm 1940–1960. Đến những năm 1970, việc nghiên cứu và chế tạo thành công loại men chảy nung bằng củi tạo thêm bước ngoặt cho kỹ thuật sản xuất. Nghề gốm Lái Thiêu được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào đầu năm 2021, cho thấy giá trị của một nghề thủ công vẫn hiện diện trong đời sống hiện đại.

Điểm đặc biệt của gốm Lái Thiêu nằm ở sự đa dạng của sản phẩm và phong cách chế tác. Gốm xưa thường được nhận diện qua ba trường phái chính: Quảng Đông với đồ phủ men độc sắc và nung lò củi; Phước Kiến với đồ đất nung hoặc men da lươn; Triều Châu với gốm men xanh trắng, men màu, tam thái và ngũ thái.

Ngày nay, du khách có thể bắt gặp nhiều dòng sản phẩm quen thuộc như đôn gốm Lái Thiêu, chậu lò củ, chậu rồng, chậu chữ tàu, bình rồng, đôn tứ long, tượng bát tiên và phù điêu gốm. Các sản phẩm gia dụng gồm tô, chén, dĩa, hũ, hộp, ấm, chảo, lu nướng và nồi cơm niêu đất nung. Đồ sân vườn, bình hoa và vật dụng thờ tự cũng góp phần đưa gốm Lái Thiêu vào nhiều không gian sống.

Họa tiết trên gốm thường lấy cảm hứng từ đời sống dân gian và kiến trúc đình, chùa, miếu mạo. Hình ảnh rồng phượng, cá chép, hoa sen, hoa mai, cây chuối, con gà, con cua, mây trời hay tiên nữ tạo nên ngôn ngữ trang trí gần gũi, giàu tính hội họa. Nhiều sản phẩm còn giữ vẻ mộc, màu men trầm và dấu vết biến đổi tự nhiên sau quá trình nung.

Theo kinh nghiệm của Chuyên Gia Gốm Bình Dương, người tìm hiểu gốm Lái Thiêu nên quan sát đồng thời ba yếu tố: chất đất, cách tạo hình và hiệu ứng men. Đất sét được xử lý, nhào luyện rồi tạo hình trên bàn xoay hoặc bằng khuôn. Sau khi phơi khô, sản phẩm được phủ men và nung bằng lò củi truyền thống hoặc lò ga, tùy dòng sản phẩm và yêu cầu chế tác.

Giá trị tham quan của làng nghề không chỉ nằm ở việc mua một món đồ gốm. Du khách còn có thể tìm hiểu quy trình làm đất, tạo hình, phủ men và tham gia các buổi trải nghiệm làm gốm thủ công theo ngày, tuần hoặc tháng. Những hoạt động này giúp người xem hiểu vì sao mỗi sản phẩm thủ công có thể khác nhau về dáng, màu men và dấu vết nung.

Từ trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh, Lái Thiêu cách khoảng 20 km, phù hợp cho chuyến tham quan ngắn kết hợp tìm hiểu văn hóa Bình Dương. Trước khi đi, du khách nên xác định rõ nhu cầu: xem sản phẩm cổ và giả cổ, tìm đồ trang trí, đặt hàng số lượng lớn hay đăng ký trải nghiệm. Có thể tham khảo thêm địa chỉ và đường đi đến làng gốm Lái Thiêu Bình Dương để chủ động lịch trình.

Làng gốm Lái Thiêu tiếp tục hấp dẫn bởi sự kết hợp giữa di sản, kỹ thuật thủ công và khả năng ứng dụng trong đời sống. Từ chiếc nồi đất, bình hoa đến đôn rồng và tác phẩm gốm đắp tay độc bản Bình Dương, mỗi sản phẩm đều góp phần kể lại câu chuyện về một vùng gốm Nam Bộ vẫn giữ được sức sống qua nhiều thế hệ.